Limba in perìgulu. A sos antzianos su sardu, a sos pitzinnos s’italianu

«Cada 15 dies morit una limba minoritària. Sa globalizatzione at allestradu custu protzessu. Sas variedades linguìsticas sunt bidas comente sa biodiversidade: si si perdet, perdimus una parte bona de su patrimòniu culturale nostru». At naradu Anna Oppo, sotziòloga de s’Universidade de Casteddu.
Sa limba sarda est in perìgulu ca totus narant chi la connoschent ma pagos l’imparant a sos pitzinnos. Segundu istùdios internatzionales una limba est in salude si b’at gente noa chi l’allegat. Si sa limba non benit tramandada arriscat de si nche mòrrere. Sa trasmissione intergeneratzionale est dèbile in famìlia e in ìscola. Petzi su 16,5% allegat sa limba locale a sos fìgios e su 3,8% in ìscola ebbia.
Juvanna Tuffu (dae sa rubrica Sa limba nostra de SardegnaVentrighe n.51)

"Le lingue dei sardi". Una chirca sotziolinguistica

Paule. “Le lingue dei sardi” est su tìtulu de unu addòviu chi b’at àpidu su 5 de Maju coladu. Sunt istados illustrados sos resurtados de sa chirca sotziulinguìstica fata dae sas Universidades de Tàtari e de Casteddu e cummissionada dae sa Regione sarda subra de s'impreu de su sardu e de sas àteras limbas minoritàrias faeddadas in Sardigna.
Paule est una bidda chi no est istada isseberada a casu ca s’agatat in su tzentru de s’ìsula e calicunu nd’at allegadu comente “epitzentru ètnicu de sa Sardigna”.
Sa nostra est un’ìsula chi tenet una richesa manna chi àteras regiones non tenent. Non si chistionat petzi su sardu, ma s’allegant finas àteras limbas: su tataresu, su gadduresu, su tabarchinu, su catalanu. Unu patrimòniu mannu chi arriscat de si pèrdere e, si non damus cara, sa limba nostra a bellu a bellu at a iscumpàrrere. No est catastrofismu. A dolu mannu, est custa sa beridade.
Segundu una chirca Istat sa Sardigna est italòfona. S’allegat mescamente s’italianu, a su puntu chi sa regione nostra nche colat sa mèdia natzionale. Sos datos de sa chirca sarda cunfirmant, a dolu mannu, su chi narat s’Istat.
2550 intervistas, 77 sas Comunas sardas interessadas, duos grupos de intervistados, unu de pitzinnos dae 6 a 14 annos, e unu de mannos. Sas preguntas de su cuestionàriu fiant medas e diferentes, ma una de sas prus importantes fiat sa de noe: “A bandas de s’italianu, intre sas variedades linguìsticas faeddadas in Sardigna cale connoschet mègius?” Est essidu a pìgiu chi su 68,4% de sa populatzione faeddat sa limba locale, su 29% la cumprendet e petzi su 2,7% non faeddat nen cumprendet cale si siat limba locale.
Sighende a lèghere sos datos si podet bìdere chi b’at gente chi faeddat su sardu petzi in tzertos cuntestos. L’allegant de prus cussos chi istant in sas biddas minores e cussos chi tenent una laurea chistionant su sardu de mancu de totu sos àteros. In su tzilleri, in su traballu e finas in ìscola s’impreu de sa limba locale est minimadu. Sas fèminas mescamente no allegant sas limbas locales in sas biddas issoro e sos fìgios los creschent in italianu in su 90% de sos casos. In famìlia cun sos antzianos si faeddat su prus sa limba locale. Cun sos mannois si chistionat mescamente in sardu, ma cun sos fìgios su prus in italianu. Sas limbas locales sunt impreadas de mancu dae sas còpias e dae sos giòvanos. Si si colat dae sa famìlia a sos cuntestos istitutzionales si podet bìdere chi su sardu est impreadu pagu.

Juvanna Tuffu (dae sa rubrica Sa limba nostra SardegnaVentirighe n.51)

Custùmenes de Ulìana

Custùmene ulianesu de òmine. Cantadores a tenore.



In su recuadru de bassu fèminas cun su custùmene ulianesu. Ulianesas chi sunt in sa profissione de santu Lussùgliu

Tenores de Ulìana "Antoni Mereu"

Cussiderade chi custos chi cantant a tenore sunt totu pitzocheddos de 16 annos. Impromintent bene e sunt bravos aberu.

Boghes de Casteddusardu

M'est capitadu duos annos a como de m'agatare in Casteddusardu (chi in antis si naraiat Casteldoria)e intendere su coro chi cantaiat in crèsia. M'aiat fatu unu tzertu efetu, emotzionante meda, a su puntu de m'arpilire. Est bellu a andare in istiu, ma si si bolent ascurtare custas boghes galanas tocat de andare in tempus de Pasca, su "Lunissanti" comente narant sos abitantes de ie.

Umberto Eco e sa bellesa

Sa letura a sos tempos de Internet.

Comente sunt cambiadas sa letura e s’iscritura in custos urtimos annos? E comente sunt cambiadas cun Internet? Lèghere libros in su 2007 si podet galu?
Sunt pregontas chi sunt diventadas frecuentes. E custu est unu tema chi est istadu afrontadu dae meda gente e finas dae medas intelletuales. Duos sunt connotos e sunt Umberto Eco e Roger Chartier. Sun istados intervistados subra de custu argumentu dae su giornalista Enrico Regazzoni de su cuotidianu “La Repubblica” su 12 maju de su 1999.
Calicunu si dimandat si lèghere nche istragat. Segundu Chartier b’at àpidu unu cambiamentu de sas abitudines de sa letura. In antis si podiat lèghere unu libru in su letu prima de andare a corcare. Como su libru si podet lèghere in dae in antis a su computadore e cando unu bolet. B’at maneras medas de lèghere ma segundu Eco custas formas de letura esistiant giai dae su Medioevu ca podias abèrrere una pàgina de Virgìliu a casu, nche chircavas sa profètzia e poi tancaias su libru.
Cun Internet b’at maneras noas de lèghere e totus andant bene. B’at finas Cd-Rom in ue si podent annànghere cummentos sena cambiare su testu. Unu si podet chircare finas cale si siat libru, si lu podet iscarrigare dae Internet, si lu podet imprentare e a pustis si lu podet lèghere. Finas custu est unu modu de letura in Internet. Segundu calicun’ àteru bi diat èssere una casta de antagonismu intre su testu iscritu e intre su testu eletrònicu. Tocat de nàrrere chi su mundu eletrònicu cheret nàrrere letura mescamente. Sa Rete at revolutzionadu paritzas cosas ca in su matessi mamentu s’addòviant su testu, s’imàgine e su sonu e custu cambiat de su totu sa pràtica de sa letura. Cun Internet si sunt torradas a iscrìere sas lìteras, o comente si narat “sa e-mail”. Sa posta eletrònica at àpidu su mèritu de fàghere torrare a iscrìere chie no iscriiat prus dae tempus meda.
Eco narat chi su libru e Internet podent cunvìvere sena problemas mancari apant funtziones diferentes. Eco sighit narende chi no est beru chi su libru e Internet sunt inimigos. Bisòngiat finas de nàrrere chi una pertzentuale manna de gente chi navigat in sa Rete (allegamus de s’otanta pro chentu) in antis non leghiat nudda. Duncas podimus nàrrere chi est naschende una generatzione noa de letores de computadore.
Un’àtera pregonta chi tzertos intelletuales si ponent est custa: sunt sos iscritores a iscrìere sos libros? Paret chi nono, ca su libru chi leghimus non l’at fatu s’autore suo ebbia. E pro ite? Ca b’at chie iscriet, chie curregit, chie imprentat. Cadaunu tenet una funtzione pròpia e duncas unu libru tenet prus de unu babbu. Como cadaunu podet devènnere unu iscritore ca bastat de impreare cale si siat programma eletrònicu e gasi podet iscrìere, curregire, e in antis de imprentare podet isseberare sos caràteres, sos formados e sa gràfica chi si preferit.

J. T.